DİYARBAKIR MÜZE MÜDÜRLÜĞÜ

İletişim bilgileri:

Adres:  Cevat Paşa Mahallesi, Hz. Süleyman Caddesi, No:43 İçkale Sur/Diyarbakır
Tel : (0412) 2246740
E-Posta: diyarbakirmuzesi@kultur.gov.tr
Bağlı Birimleri: Diyarbakır Arkeoloji Müzesi
                           Diyarbakır Atatürk Evi Müzesi
                           Ziya Gökalp Müzesi
                           Cahit Sıtkı Tarancı Evi Etnografya Müzesi
                           Silvan Atatürk Evi Müzesi
                           Hilar Mağaraları

DİYARBAKIR ARKEOLOJİ MÜZESİ

İÇKALE MÜZE KOMPLEKSİ

İletişim bilgileri:

Adres : Cevat Paşa Mahallesi, Hz. Süleyman Caddesi, No:43 İçkale Sur/Diyarbakır
Tel : (0412) 2246740
E-Posta: diyarbakirmuzesi@kultur.gov.tr

Tarihi dokusunu en iyi koruyan kentlerden biri olan Diyarbakır’da ilk müze 1934 yılında Ulu Camii yakınındaki Zinciriye (Senceriye) Medresesi’nde açılmış, 1985 yılında modern müzecilik anlayışına uygun olarak teşhir tanzimi gerçekleştirilen Elazığ Caddesi’ndeki binasına taşınmıştır. 2004 yılında ise, İç Kale’nin korunarak yaşama kazandırılması ve Diyarbakır’ın tarihi ve kültürel dokusunun en önemli noktasını oluşturan bu alanın geleceğe aktarılmasını sağlamak amacıyla Diyarbakır Surları ve İç Kale Projesi kapsamında İç kale, Diyarbakır Müzesi kompleks alanı olarak işlevlendirilmiştir.

Etrafı surlarla çevrilerek kentten ayrılan ve şehrin yönetim merkezi olarak kullanılmış olan İçkale, M.Ö 3. binde Hurriler Döneminde inşa edilmiştir. İçkale’de yer alan ve M.Ö. 6. binlerden itibaren yerleşime sahne olan Amida höyüğü ise kentin kurulduğu ilk noktadır.

İçkale; 14 adet tescilli yapının olduğu kompleks bir alandan oluşmaktadır. Kompleks alan içerisinde;

1. Eser Depoları Binası (Cezaevi-Han, Kervansaray)

   1203 yılında Artuklu Döneminde kervansaray olarak yapılan bina, 1890 yılında II. Abdulhamit zamanında cezaevine dönüştürülmüş, restorasyon çalışmaları neticesinde 2014 yılında Müze Eser Depolarına dönüştürülmüştür. Hali hazırda Müze eser deposu ve Restorasyon Konservasyon Bölge Müdürlüğü Labaratuvarı olarak işlev görmektedir.

2. Arkeolojik Sergileme Salonu (Adliye A Binası-Hükümet Binası)

   Yapımına Osmanlı valisi Sırrı Paşa zamanında başlanmış, Hacı Hasan Paşa Zamanında  1888 yılında bitirilmiştir. Uzun yıllar Adliye ve hükümet binası olarak kullanılmıştır. Diyarbakır Kazılarında ortaya çıkan Arkeolojik eserler 2 salon,15 oda ve 96 adet vitrin içinde kronolojik sergileme esasına göre sergilenmektedir.

3. Valilik Kabul Makamı (Adliye B Binası)

   II Abdulhamid Han’ın tahta çıkışının 18. Yılı dolayısıyla 1891 yılında yapılmıştır. Uzun süre adliye binası olarak kullanılan yapı, halihazırda Valilik Kabul Makamı olarak işlev görmektedir. Jandarma binası olarak da kullanılmıştır.

4. Müze İdari Binası (Vakıflar Müdürlüğü Binası)

   Yapının üzerinde Osmanlı dönemine ait kitabesi olmasına karsın kitabedeki yazılar döküldüğünden kesin bir tarih belirtilmemektedir. Kaynaklarda yapı 1900-1907 yılları arasına tarihlendirilmektedir.

5. Müze İdari Binası (Defterdarlık Binası)

   Vakıflar Müdürlüğü ile aynı doğrultuda düzenlenmistir. Yapının girişinin üzerinde yer alan kitabelikte herhangi bir yazı yer almamaktadır. Osmanlı döneminde kamu yapısı olarak yapılan binaların inşa tarihi hakkında detaylı bilgiler kayıtlarda yer almamaktadır. Diğer yapı ile aynı tarihte 1900-1907 arasında inşa edildiği muhtemeldir.

6. Kafeterya ve Restorant ( Kolordu Binası)

   1902 yılında Osmanlı Valisi Mehmet Vefik Paşa zamanında, Fırka Kumandanı Ferit Mehmet Kamil Paşa’nın emirleri doğrultusunda, Diyarbakırlı Tevit Usta tarafından yapılmıştır. Uzun Zaman Kolordu binası olarak kullanılan bina, halihazırda 2015 yılından bu yana Kafeterya olarak işlev görmektedir.

7. Tematik Sergi Salonu (Suvari  Alay Birliği-Jandarma Kışlası)

   1887-1891 yılları arasında Osmanlı Valilerinden Hacı Hasan Paşa zamanında, süvari alay birliği binası olarak yapılmıştır. Uzun yıllar Süvari Alay Birliği ve Jandarma İstikbarat Binası olarak işlev gören yapı halihazırda 3 Salondan oluşan Tematik Sergileme dikkate alınarak teşhir edilmiş Müze Teşhir Binası olarak işlev görmektedir.

8. Atatürk Müzesi (Umumi Müfettişlik Makamı)

   Yapının kitabesi bulunmadığından inşa tarihi tam olarak bilinmese de, yapının 1900’lü yılların başında yapıldığı düşünülmektedir. 1916 da 2. Ordu Komutanlığı Karargahı olarak kullanılan bina, 1938 yılına kadar Genel Müfettişlik Binası olarak kullanılmış, 1973 yılında ise Jandarma Komutanlığınca Atatürk Müzesine dönüştürülmüştür.

9. İdari Ek Bina ( Ziraat Bankası-Muhakemat Müdürlüğü Binası)

   Diğer binalarda ki gibi yapının kitabeleri yerinden söküldüğünden tam olarak yapının yapılış tarihi bilinmemekle beraber, yapının 1900-1907 yılları arasında Cephanelik  Binası, Ziraat Bankası Binası olarak inşa edildiği düşünülmektedir. Hali hazırda idari ek bina ve Kütüphane ve Güvenlik Sistem binası olarak işlev görmektedir.

10. Saint George Kilisesi-Kara Papaz Kilisesi ( Sanat Galerisi)

    Yapıldığı dönem kesin olarak bilinmemekle birlikte yapının 4’üncü yüzyılın başında inşa edildiği düşünülmektedir. Roma Dönemi yapısı olan Kilise, Artuklu Döneminde eklentiler ile birlikte Hamam yapısına dönüştürülmüştür. Halihazırda Sanat Galerisi olarak işlev gören Kilise, çeşitli etkinliklere (Sergi-Konser-Tv Programı) ev sahipliği yapmaktadır.

11. Amida Höyük (Artuklu Sarayı)

    Diyarbakır’ın ilk yerleşimi olan Amida Höyük’te ki kazılar Dicle Üniversitesi, Prof. Dr. İrfan Yıldız Başkanlığında 2018 yılından bu yana sürmektedir. Artuklu Saray yapısının ortaya çıkarıldığı kazılar sonucunda Höyükte ki ilk yerleşimlerin MÖ:7000’lere kadar gittiği düşünülmketedir.

12. Aslanlı Çeşme

    Çeşme 19. yüzyıl sonlarında inşa edilmiştir. Üçgen alınlıklı çeşmede kireç taşından yapılmış aslan heykel bulunmaktadır. Kitabesi yerinde olmadığından yapım tarihi tam olarak bilinmemektedir.

13. Artuklu Kemeri

    Artuklu Döneminde İçkale’ye girişi sağlamaktadır. 10 m. genişliğinde, sivri kemerli bu girişin üzerindeki büyük boyutlu nesir yazılı kitabede h. 603 (1206-1207) tarihi görülmektedir ki buda sarayla aynı döneme ait olduğunu göstermektedir. Kemerin iki yanındaki kireç taşına işlenmiş aslan – boğa mücadelesini işleyen kabartma yer almaktadır.

14. Türbe

İki hazireden oluşan türbenin yapım tarihi bilinmemektedir. Kitabesinde Celi Sülüs hattıyla Kur’an-ı Kerim, Bakara Suresi 126. Ayet yer almaktadır. 

Ziya Gökalp Müzesi; Melik Ahmet Caddesi, Gökalp Sokak’ta yer alır. 19. yüzyılda inşa edilmiş olan ev, Diyarbakır’ın en güzel sivil mimari örneklerindendir. Diyarbakır yapılarına göre farklı özellikler gösteren söz konusu ev, merkezi avlu etrafında sıralanmış 3 kanattan oluşmaktadır. Bu kanatlar, zemin üzerine tek katlı olarak inşa edilmiştir.

Diyarbakır evlerinde bulunan havuzun avlunun ortasında yer almayıp, eyvan içine yerleştirilmesiyle farklı bir mimari düzen benimsenmiştir. Ev, iç avlunun etrafında birleşen haremlik ve selamlık bölümlerinden oluşmaktadır. 1824 yılında Ziya Gökalp’in ailesine intikal eden evde Ziya Gökalp 1876 yılında doğmuştur. 23 Mart 1956 tarihinde evin harem bölümü İl Özel İdaresince, selamlık bölümü ise Belediye tarafından kamulaştırılmış olup, daha sonra harem bölümü, Kültür ve Turizm Bakanlığınca Ziya Gökalp Müzesi olarak düzenlenerek ziyarete açılmıştır.

Cahit Sıtkı Tarancı Evi Kültür Müzesi, Diyarbakır’ın Sur ilçesinde ünlü şairimiz Cahit Sıtkı Tarancı’nın doğduğu ve çocukluk yıllarını geçirdiği evdir.  Diyarbakır’ın geleneksel konut mimarisinin tüm özelliklerini taşıyan, merkezi bir avlu etrafında sıralanmış dört kanattan oluşan ve tamamen bazalt taş kullanılarak zemin üzerine tek katlı olarak inşa edilmiş olan evin yapım tarihi 1733 yılıdır.

Orijinalinde harem ve selamlık olarak inşa edilmiş olan yapının selamlık kısmı yıkılmış olup, harem kısmı günümüze ulaşmıştır. Yapıya dar bir sokaktan, tek kanatlı ahşap bir kapıyla giriş sağlanmaktadır. Ayrıca kuzey yönde mutfağa açılan iki kanatlı ikinci bir kapısı da bulunmaktadır.

Bina iklim şartlarına uygun olarak yaz, kış, ilkbahar ve sonbahar dönemlerinde kullanılabilecek farklı bölümlerden oluşmaktadır. Evin avluya bakan cephesinde “Cıs” adı verilen süsleme elemanları çok başarılı bir şekilde kullanılarak bazaltın vermiş olduğu kasvet hafifletilmiş ve yapıya hareketlilik kazandırılmıştır. Binada toplam 14 oda, mutfak, kiler ve tuvalet bulunmaktadır. Binanın en önemli yeri iki katlı olan yazlık kısmıdır. Bu bölümün ikinci katında önünde çift kemer açıklıklı eyvanı ile baş oda ya da mabeyn odası olarak adlandırılan büyük bir oda bulunmaktadır. Cahit Sıtkı Tarancı 2 Ekim 1910 yılında bu odada dünyaya gelmiştir. 1973 yılında Kültür Bakanlığı tarafından alınarak kamulaştırılan ev, 1974 yılında restore edilerek “Cahit Sıtkı Tarancı Evi Kültür Müzesi” olarak ziyarete açılmıştır.

Silvan Atatürk Evi, Mustafa Kemal ATATÜRK’ün, 1916 yılında 16. Kolordu Komutanı olarak Silvan’da görev yaptığı sürece kaldığı evdir.

Silvan’ın en güzel sivil mimari örneklerinden olan ve kesme taştan yapılmış olan ev, iki katlıdır. Yapının cephelerinde yer alan yuvarlak kemerli pencereler ile saçak kısmındaki kornişler dikkat çekicidir. Yapının iç kısmında, alt katta mutfak ile açık salon; üst katta ise çalışma odası, dinlenme odası ve Atatürk’ün yatak odası olarak kullandığı baş oda bulunmaktadır.

Söz konusu ev, 1980 yılında Bakanlığımız tarafından kamulaştırılıp, tescillenerek koruma altına alınmış, 1982 yılında restorasyonu tamamlanarak müze olarak hizmete açılmıştır. 2006 yılında ise, Silvan İlçe Kaymakamı ve Garnizon Komutanı’nın katkılarıyla müzede yeniden teşhir düzenlemesi yapılmıştır.

HİLAR MAĞARALARI 

Diyarbakır İli, Ergani İlçesi’nin 6 km. güneybatısında Hilar Köyü sınırları içinde yer almaktadır. Anadolu’nun en eski mağara yerleşimlerinden biri olan Hilar Kayalıkları, M.S.100-325 tarihleri arasında kaya mezarları olarak kullanılmış olup tarihi dokusu ve coğrafi yapısı ile eşsiz bir doğal güzelliğe ve arkeolojik değere sahiptir. Kalkerin enine ve boyuna aşınması ile oluşan doğal coğrafik oluşumların, arkeolojik kalıntılarla gösterdiği uyum ve hemen 500 metre kuzeyinde yer alan, Çayönü Tepesi ile olan ilişkisi bu değeri daha da artırmaktadır.

Hilar Mağaraları’ndaki ilk kazı çalışmaları Çayönü kazı ekibi tarafından 1979 yılında yapılmıştır. “Çayönü Tepesi ve Hilar Mağaraları’nın Korunarak Turizme Açılması Projesi” kapsamında 2006-2010 yılları arasında nekropol alanında kazı çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Çalışmalar sonunda nekropol alanında bulunan mezar odalarının yanı sıra yeni mezar odaları, kaya niş mezarlar ve kayaya oyulmuş tekne mezarlar tespit edilmiştir. Bazılarının ön yüzlerinde kabartmalar yer almaktadır. Son antik çağa ait olan Hilar Mağaraları, bölgedeki ayakta kalmış döneminin görkemli mezar odalarının en iyi örneklerindendir.

Diyarbakır Müze Müdürlüğü alanın ören yeri olabilmesi için 2023-2024 yıllarında tekrardan bir çalışma başlatmış, çalışmalar neticesinde 2024 yılında “Hilar Mağaraları Örenyeri” adıyla Diyarbakır’ın ilk örenyeri olarak tescillenmiştir.