ABD’den İadesi Sağlanan Zeugma Antik Kenti Kökenli Mozaik Pano (1 Adet) (2026)
ABD’den İadesi Sağlanan Zeugma Antik Kenti Kökenli Mozaik Pano (1 Adet) (2026)
Bakanlığımız ile Amerika Birleşik Devletleri Amerikan İç Güvenlik Soruşturmaları Birimi (HSI) arasında sürdürülen iş birliği kapsamında, Gaziantep ili Nizip ilçesi Belkıs Köyü sınırlarında yer alan Zeugma Antik Kenti kökenli mozaik panonun ülkemize iadesi sağlanmıştır.
Antik Çağ'ın önemli yerleşim merkezlerinden biri olan Zeugma Antik Kenti, Roma Dönemi'ne tarihlenen mozaikleriyle dünya kültür mirası içerisinde seçkin bir yere sahiptir. Bahse konu mozaiklerin en çarpıcı örneklerinden birisi, Yunan mitolojisinde şarap, bağcılık, haz, cümbüş ve coşkunluk tanrısı Dionysos'un takipçileri arasında yer alan, dans ve kendinden geçme haliyle ilişkilendirilen Maenad figürünü konu alan, kamuoyunda "Çingene Kızı" olarak bilinen eserdir. Taşıdığı güçlü sanatsal anlatım ve etkileyici yüz ifadesi nedeniyle "Zeugma'nın Mona Lisa'sı" olarak da nitelendirilen bu figür, 1998 yılında Gaziantep Müze Müdürlüğü başkanlığında yürütülen kurtarma kazılarında ortaya çıkarılan ve bir konutun yemek odasına ait olduğu belirlenen yaklaşık 9,25 x 13,50 metre ölçülerindeki büyük taban mozaiğinin parçasıdır.
Söz konusu kompozisyonun sökülerek yerinden alınan parçalarını oluşturan ve yasadışı yollarla yurt dışına çıkarılan 12 panel, daha önce ABD'nin Ohio eyaletindeki Bowling Green Devlet Üniversitesi koleksiyonunda tespit edilmiş; Bakanlığımızca yürütülen diplomatik girişimler neticesinde 2018 yılında ülkemize iadesi sağlanmıştır. Süreç kapsamında anılan üniversiteye Gaziantepli ustalar tarafından hazırlanan replikalar gönderilerek hem eserlerin ait oldukları coğrafyaya dönmesi sağlanmış hem de uluslararası akademik ve eğitsel değerlerinin korunması gözetilmiştir.
Bahse konu panellerin iadesinin tamamlanmasının ardından, Grenoble Alpes Üniversitesi bünyesinde çalışmalarını sürdüren Dr. Djamila Fellague tarafından yürütülen incelemeler kapsamında, bir mozaik panelin de aynı büyük kompozisyona ait olabileceği değerlendirilmiştir. Zeugma Kazı Başkanı Prof. Dr. Kutalmış Görkay'ın yönlendirmesiyle Bakanlığımızla paylaşılan bu tespit doğrultusunda yürütülen araştırmalarda, söz konusu panelin Christie's Müzayede Evi'nin 2020 tarihli çevrim içi müzayedesinde satışa sunulduğu ve panelin çoktan el değiştirmiş olduğu tespit edilmiştir. Bu gelişme üzerine Bakanlığımızca uluslararası müzayede piyasasının sistematik biçimde izlenmesine yönelik yürütülen çalışmalar kapsamında, panelin 21 Kasım 2024 tarihinde ABD merkezli Hindman Auction House tarafından yeniden satışa sunulduğu belirlenmiştir.
Siyah, beyaz, gri, pembe ve sarı renkli tesseralardan oluşan geometrik bir bordürle çevrelenmiş kare panelin merkezinde, krem renkli bir zemin üzerinde Dionysos kültüyle ilişkili mitolojik bir figür yer almaktadır. Kahverengi saçlı ve başında yeşil yapraklardan oluşan bir taç bulunan bu figürün yüz formu, stil özellikleri ve işleniş biçimi, Zeugma Mozaik Müzesi'nde sergilenen ve “Dionysos Mozaiği” olarak adlandırılan eserdeki Maenad başı tasvirleriyle yüksek düzeyde benzerlik göstermektedir.
Bakanlığımız uzmanlarınca gerçekleştirilen teknik ve stilistik incelemeler sonucunda, eserde kullanılan tessera renklerinin, geometrik bordür düzeninin, figürün işleniş biçiminin ve panel üzerinde gözlenen sökülme izlerinin, 2018 yılında iadesi sağlanan 12 panel ile birebir örtüştüğü tespit edilmiştir. Söz konusu bulgular, incelenen panelin büyük kompozisyonun kayıp parçalarından biri olduğunu bilimsel veriler ışığında açıkça ortaya koymaktadır.
Eser, soruşturma sürecinin tamamlanmasının ardından Şikago Başkonsolosluğumuza teslim edilmiş; Başkonsolosluğumuzun koordinasyonu ve Türk Hava Yollarının katkılarıyla ülkemize getirilmiştir. Daha önce gerçekleştirilen birçok iade sürecinde olduğu gibi herhangi bir ücret talep edilmeksizin gerçekleştirilen nakil işlemi, yüksek hassasiyet gerektiren koşullarda Turkish Cargo'nun uluslararası sertifikalara sahip uzman ekipleri tarafından yürütülmüştür. Böylece iade süreci, herhangi bir kamu kaynağı kullanılmaksızın ulusal ve uluslararası iş birliği mekanizmaları aracılığıyla başarıyla tamamlanmıştır.
Daha önce iadesi sağlanan 12 panelin ardından, 13. parçasının da ülkemize kazandırılması; kültürel mirasın korunması adına önemli bir kazanım olmakla birlikte, uluslararası müzayede piyasasının kesintisiz izlenmesinin ve çok taraflı kurumsal iş birliğinin kültür varlıklarının geri kazanımındaki belirleyici rolünü de somut biçimde ortaya koymaktadır.
